هیق

هیق نام روستای پدری ماست. اگرچه سالهاست که دیگر در آن روستا زندگی نمی‌کنیم، اما «هیق» برای ما نماد ریشه‌ها و اصالت‌هاست. این «ریشه‌ها» و «اصالت‌ها» دقیقا آن چیزی است که در این صفحه عالم مجاز در پی آنیم...

هیق

هیق نام روستای پدری ماست. اگرچه سالهاست که دیگر در آن روستا زندگی نمی‌کنیم، اما «هیق» برای ما نماد ریشه‌ها و اصالت‌هاست. این «ریشه‌ها» و «اصالت‌ها» دقیقا آن چیزی است که در این صفحه عالم مجاز در پی آنیم...

متن مصاحبه ای که با آقای حسین احمدی از کارشناسان تاریخ و سیاست روسیه و قفقاز در سالروز مرگ استالین انجام دادم.

...

"مجسمه عظیمی از استالین در کنار کانال ولگا قرار داده شده بود که این کانال نیز یکی دیگر از کارهای زندانیان او بود. یک روز نگهبان مجسمه با وحشت متوجه می‌شود که پرندگان مهاجر سر مجسمه را به عنوان محل استراحت شبانه انتخاب کرده اند. مردم را می‌توان مجازات کرد اما این کار در مورد پرندگان ناممکن است. بنابراین مسئولان وحشت‌زده بخش، راه حل مسئله را پیدا کردند. آنها یک جریان فشار قوی برق  بر سر مجسمه وصل کردند.از آن پس فرشی از اجساد پرندگان مجسمه را در بر می‌گرفت. آنها هر روز اجساد  کوچک را خاک میکردند. زمین اطراف مجسمه که به این ترتیب خاک آن غنی شده بود به زودی گل داد. در همین حال مجسمه ای که از فضولات پرندگان پاکیزه ماند بود به افق دور دست در آن سوی ولگا خیره شده بود که نه جسد پرندگان بلک اجساد صدها انسان و گورهای نامعلوم آن افرادی که آن کانال عظیم را ساخته بودند,خاک آن را غنی می‌کرد."

برای نشان دادن سیمای استالین و ابهتی که او از خود در دیدگان معاصرینش به یادگار گذاشت، این حکایت شاید کافی باشد. اگر چه استالین پس چند دهه از مرگش امروز در سراسر جهان به عنوان چهره‌ای منفی شناخته می‌شود، اما هنوز در کشوری که او برای آن خدمت کرد، در روسیه بیش از پنجاه درصد مردم او را به چشم قهرمانی ملی می نگرند، اما آیا در سرزمین مادری او در گرجستان هم استالین یک قهرمان است؟! استالین در طول چند دهه رهبری‌اش بر یکی از دو قطب بزرگ فکری - سیاسی جهان نمی‌توانست نسبت به همسایه جنوبی خود که اتفاقاً دوران رقت‌باری را سپری می‌کرد، بی‌تفاوت بماند.

خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم ، بررسی سیاست‌های استالین در مورد ایران را با حسین احمدی، محقق و نویسنده تاریخ معاصر ایران و متخصص تاریخ روسیه و قفقاز به گفت‌وگو نشسته است:


*تسنیم: دوره حکومت استالین بر روسیه یکی از بحرانی‌ترین دوره‌های تاریخی بشر در قرون اخیر بوده است. در این دوره ایران  هم وضعیت حساس و سرنوشت‌سازی را سپری می‌کرد. بی‌شک استالین به عنوان سردمدار همسایه شمالی کشورمان تاثیرات مستقیمی در ایران آن روز داشته است؛ در این مورد توضیح دهید.

همانطور که گفتید این دوره تاریخی دوره بسیار حساسی است و شخص استالین و نیز سیاست‌های او چه در تاریخ خود روسیه ، چه در تاریخ اروپا و چه در تاریخ خاورمیانه و ایران بسیار تاثیرگذار بوده است. تاثیرات سیاست‌ها و تصمیمات او تا امروز نیز در برخی موارد باقی مانده و بروز دارد. اما در مورد نقش او در سیاست‌های آن روز ایران می‌توان به سه برهه اساسی تاکید و اشاره کرد: نخست نقش سیاست‌های استالین در جریان چپ ایران و شکل‌گیری حزب توده، دوم نقش او در کودتای 28 مرداد و پس از آن و دیگری نقش استالین و سیاست‌های او در ترویج سیاست‌های قومیتی در ایران و هدف او در حمایت از جریان فرقه دموکرات.

نکته‌ای که قابل توجه است این است که بعد از انقلاب روسیه، لنین چندسالی صبر کرد تا انقلابات کارگری در اروپا نیز اتفاق بیفتد، اما این کار انجام نشد و فهمید که نمی‌توان از این طریق توسعه یافت، برای همین تصمیم گرفتند تا حکومت شوروی را تثبیت کنند. لذا قراردادهایی مانند قرارداد 1921 با ایران و یا قرارداد کارص با ترکیه را با کشورهای مجاور امضا کردند. آنها خواستند با گسترش انقلاب به سمت شرق از انزوای انقلاب روسیه جلوگیری کنند، چون اگر انقلاب در داخل مرزهایشان محدود می‌شد نهایتا از درون می‌پوسیدند. به همین جهت است که استالین بحث گسترش انقلاب به سمت شرق را به شکل گسترده‌ای راه انداخت و از همه چیز در این راه استفاده کرد.

تسنیم: اگر ترتیب تاریخی را رعایت کنیم بهتر است ازجریان چپ شروع کنیم. آیا برای این جنبش از داخل کشور نیز تقاضا وجود داشت و یا صرفاً جریانی که مورد حمایت خارجی قرار داشت؟

چپ‌گرایی مدرن در داخل ایران پس از سقوط رضاشاه و با استفاده از اشغال ایران و با حمایت شوروی، با حزب توده ایجاد شده است. رضاشاه زمانی که در شهریور 1320 وادار به استعفا شد، در مهرماه همان سال اولین کنگره یا تشکیلات حزب توده در ایران شروع به کار می‌کند. تا پیش از این دوره کمونیست داشته‌ایم، اما تشکیلات مدرن که شاخصه‌ای داشته باشد یا ارتباط تنگاتنگی با شوروی داشته باشد، نداشته‌ایم. مثلا نوع رابطه افرادی مانند تقی آرانی با نورالدین کیانوری با روسیه فرق دارد. به هرحال با آغاز جنگ جهانی دوم چپ‌گرایی در داخل ایران از رونقی برخوردار بود، به خصوص در جوامع صنعتی ایران که جوامع کارگری داشت، رواج خاصی داشت. این مسئله هم دلایل متعددی دارد: از جمله این‌که اینها سیاست‌های ضددینی خودشان را اصلا آشکار نکردند و حتی نخستین مجلسی که آنها در هفت مهر 1320 برگزار کردند، در مسجد تشکیل شد و برای مدرس هم سینه‌زنی کردند و حتی کسانی هم که ضدیتشان با مذهب مشخص بود به دستور شوروی‌ها وارد آن مجلس نشدند.

نکته دیگری که برای بیان دلایل رونق چپ‌ها می‌توان اشاره کرد، عدم نشان دادن وابستگی‌شان به کشوری دیگر در اوایل کار است که از سوی شوروی به این مطلب نیز مأموریت داشتند. نکته سوم برنامه‌ریزی و شعارهای طبقه کارگری است که برای اولین بار در ایران سرداده می‌شد و دارای جذابیت بود: شعارهایی مانند تشکیل سندیکای کارگری، داشتن حقوق ماهانه، تعطیلات، خانه سازمانی، بیمه و بحث‌های این چنین که در آن دوره بسیار جذاب بود. نکته چهارم هم این بود که بالاخره ارتش سرخ 200 هزار کیلومتر از خاک ایران را اشغال کرده بود و اینها زیر حمایت ارتش سرخ توانسته بودند تشکیلاتشان را گسترش بدهند.

نکته دیگر اغماض و ملاحظه ای بود که امریکا و انگلیس به جهت مبارزه استالین و شوروی در برابر آلمان از خود نشان می‌دادند؛ یعنی نه تقابل که همکاری هم داشتند. مثلا طبری در کژراهه می‌نویسد که مصطفی فاتح که از کارمندان عالی شرکت نفت انگلیس در ایران است به آقای طبری کار می‌دهد. او کاملا انگلیسی است و این کاملا طرفدار شوروی، ولی در آن دوره برای خطر بزرگ آلمان اینها ملاحظات روس‌ها را در ایران داشته‌اند. با نگاهی به سال‌های 20 تا 22 و 23 متوجه می‌شویم که چپ‌گرایی در داخل ایران رونقی دارد، اما بعدا ناموفق می‌شود.

دلایل عدم موفقیت چپ‌ها در ایران

چه اتفاقی افتاد که چپ‌ها در نهایت ناموفق شدند؟ با بررسی مسائلی که موجب رونق آنها شده بود، دلایل عدم توفیق آنها مشخص می‌شود. ضدمذهبی بودن آنها بروز کرد، در حالی که مردم ایران به شدت مذهبی بودند و میان معیشت و مذهب، مذهب را انتخاب می‌کردند. از طرف دیگر وابستگی آنها به شوروی آشکار شد، آنها در حالی که همیشه شعار  عدم امتیازدهی به بیگانگان را می‌دادند، اما زمانی که  شوروی ماجرای نفت شمال را پیش کشید، آنها به نفع شوروی اقدام کردند و داغ وابستگی آنها به شوروی آشکار شد.

نکته دیگر آنکه آنها بسیار شعار دادند و برنامه‌های روی کاغذ فراوانی ارائه دادند، اما هیچ‌گاه حتی در اراضی‌ای که تحت اشغال شوروی بود این برنامه‌ها و یا بخشی از آنها اجرا نشد و آنها هیچ‌گاه حرف‌های خود را به مرحله عمل درنیاوردند. ضمن اینکه آنها درحالی شعار طبقه کارگری سرمی‌دادند که تمام رهبران چپ در ایران آن دوره همه فئودال‌زاده و ملاک بودند و هیچ درکی از طبقه کارگری نداشتند که مشکلات خاص خودش را داشت. نکته آخر هم خروج ارتش سرخ از ایران بود که پشتیبان بزرگی برای آنها بود. البته تا قبل از خروج ارتش سرخ از ایران نیز ریزش‌هایی داشتند، ولی با خروج آنها ریزش‌ها به حد بالایی رسید و دیگر چپ‌گرایی به شدت ضعیف شد.

اما در باره رواج اولیه اینها باید گفت که انسداد سیاسی دوره رضاشاه باعث شد تا تفکری در ایران شکل گیرد که نسیم آزادی اگر در ایران می‌وزد از شرق می‌آید که این باعث شد تا در پروسه‌ای چند ساله آنها تقویت شوند، اما بعد از شکست آن، اندیشه ملی‌گرایی تقویت می‌شود.

تسنیم: از جمله تاثیرگذارترین و حساس‌ترین برهه‌های تاریخ معاصر ایران، مسئله فرقه دموکرات در  آذربایجان و کردستان است که کشور را بلافاصله بعد از جنگ جهانی دوم دوباره دچار التهاب می‌کند. استالین و سیاست‌های او چه نقشی در این وقایع داشته است؟

اما در مورد اینکه استالین از طریق ایجاد فرقه دموکرات پیشه‌وری و بعد از او قاضی‌محمد به چه اهدافی فکر می‌کرد، می‌توان به سه نکته اشاره کرد: اولین مسئله نفت بود، اگر جغرافیای قلمرویی که پیشه‌وری برای خودش ایجاد کرده را به قلمرو قاضی‌محمد اتصال بدهید، نهایتا به نفتی می‌رسید که در کردستان عراق وجود دارد. یکی از اهداف بلندپایه شوروی این بود که از این طریق به نفت عراق برسد. از طرف دیگر، بحث نفت در داخل ایران یعنی نفت شمال بود. پیشه‌وری زمانی در ایران مطرح شد که سهم‌خواهی روسها از نفت شمال به نتیجه نرسید، برای همین اینها پیشه‌وری و قاضی‌محمد را به عنوان اهرم فشاری که می‌تواند ماجرای نفت شمال را تامین کند ایجاد کردند.

نکته بعدی نفت جنوب است؛ استنباط  استالین این بود که بعد از جنگ با آلمان‌ها تقابلی با انگلیسی‌ها خواهد داشت، اینها سعی داشتند تا با نزدیکی به نفت جنوب  اگر نتوانستند به نفت هم  دست یابند، حداقل می‌توانند خرابکاری بکنند. اما نکته سوم در مورد پیشه‌وری و قاضی محمد این بود که اینها جزئی از یک برنامه‌ریزی بلندمدتی بودند تا چپ‌گرایی در داخل ایران گسترش پیدا کند. در همین دوره است که ارتباط تنگاتنگ میان جریان کمونیست کردی با شوروی در این دوره به حد اعلا رسید و هنوز هم کردشناسی در روسیه از اهمیت بالایی برخوردار است و میان جنبش های کردی و روسیه ارتباط وجود دارد.

مثلا پ.ک.ک در داخل روسیه دفتر دارد و تا حدی از آن طرف تامین می‌شود. با در نظر داشتن این مسائل و همچنین اسناد تازه‎‌ای که از سوی  سازمان‌های امنیتی روسیه منتشر شده است به این نتیجه می توان رسید که فرقه دموکرات نه یک جنبش که یک فرمایش بود. فرمایشی که از طرف شخص استالین بود. چون با نگاه در این اسناد می بینیم که گاه برای دادن مثلا 10 دستگاه تراکتور به فرقه دموکرات باقراف دبیر اول کمونیست باکو از مسکو کسب تکلیف می کند و با دستور استالین اقدام به عمل می‌نماید.

 تسنیم: این کودتا مسئله‌ای بود که از جانب رقیب قدیمی و نیز رقیب تازه‌نفس شوروی یعنی انگلیس و آمریکا انجام می‌گرفت و طبق روال قدیم علی‌القاعده باید حمایت‌های استالین شامل حال دکتر مصدق نیز می‌شد؛ نقش روسیه در مسئله کودتا و جریان مصدق چه بود؟

استالین می گفت هر که با ما نیست بر ماست، در نتیجه دولت مصدق را خودی نمی‌دانست. مصدق هم برای کسب حمایت بیشتر آمریکا ترفندی را انتخاب کرد و آن اینکه دست چپی‌ها را در ایران باز گذاشت تا آمریکایی‌ها را از خطر سقوط ایران در دام کمونیسم بترساند و از آمریکا علیه انگلیس استفاده بکند. در حالی که آمریکا اگر طرفدار ملی شدن صنعت نفت است و در تقابل با انگلیس قرار دارد، برای این است که اگر نفت ملی نشود چیزی گیر او نخواهد آمد، اگر چه ما در ایران چنین تلقی کرده‌ایم که تیمی مثلا در وزارت خارجه آمریکا بوده‌اند که مصدق را دوست داشتند، اما اصلا چنین مباحثی نبود، باید این نفت ملی شود و از دست انگلیس خلاص شود تا آمریکا بتنواند سهمی از آن ببرد.

در نتیجه در مرحله بعدی زمانی که نفت ملی شده بود و آمریکایی‌ها به اهداف خود  رسیده بودند حالا دیگر منافع ملی آمریکا ایجاب می کرد تا تقابل با انگلیس تبدیل به  تعامل شود و همین هم منجر به کودتا شد که ما نمی خواهیم وارد آن بحث شویم. در این میان روس‌ها می گفتند وقتی که انگلیس نفت جنوب را دارد برای برقراری توازن شما باید امتیاز نفت شمال را به ما بدهید. به همین جهت موقعی که مجلس ایران  و بعدا دولت ایران مخالفت کرد حتی یک قطره نفت خام از ایران نخریدند. با وجود این که در آن دوره یک سری سیاست های ضد انگلیسی توسط آیت‌الله کاشانی و مصدق دنبال می‌شد و اینها می توانستند با خرید نفت ایران از لحاظ اقتصادی به ایران کمک کنند.

نکته بعدی این است که آن 11 تن طلای متعلق به ایران را  که در آستانه جنگ جهانی دوم  ما به شوروی منتقل کرده بودیم تا در آنجا به امانت بماند و سرقت نرود و پشتوانه بسیار خوبی برای اقتصاد ایران بود ، این مقدار طلا را پس از کودتا به زاهدی تحویل دادند و این خود به نوعی عدم همکاری استالین با دولت مصدق را حکایت می‌کند. در ماجرای کودتا هم اگر شاهد سردرگمی در جنبش چپ ایران هستیم؛ این بیشتر به این جهت است که استالین در مارس 193 فوت کرد و جو بسیار سنگین دیکتاتوری او درهم شکست، با روی کار آمدن خروشچف نیز درگیری ها و اعدام‌هایی در سراسر شوروی به وجود آمد و در واقع شوروی دچار مشکل در مسائل داخلی شد، در این دوره از مسکو به تمام احزاب وابسته در سایر کشورها از آن جمله حزب توده در ایران که خود در مورد مسائل داخل کشورشان راسا تصمیم‌گیری بکنند. برای همین است که در کتاب‌های توده‌ای‌های ایران راجع به  مصدق دودستگی وجود دارد که آیا براندازی مصدق به نفع ما بود یا نه! یک عده‌ای با این عنوان که او جیره‌خوار آمریکا بود موافق مسئله‌اند و یک تعداد البته اقلیتی هم مخالفند؛ این دودستگی هم ریشه در این مسئله دارد.

* تسنیم: وضعیت خود روسیه پس از مرگ استالین چطور شد و آیا سیاست‌های شوروی دچار تغییر اساسی شد؟

بعد از استالین خروشچف آمد و تز همزیستی مسالمت‌آمیز با غرب را اعلام کرد و در کل سیاست‌های استالین دگردیسی به وجود آمد. به عنوان مثال در سال‌های 1943 و 44 اگر افرادی از قومیت‌های اینگوش و چچن و تاتار با آلمانی‌ها همکاری کرده بودند، همه اینها را کوچ دادند و تا زمانی که استالین زنده بود نامی از اینها برده نشد، اما بعد از آنکه خروشچف روی کار آمد از آنها دلجویی به عمل آمد.

تقابل استالین با غرب به همزیستی تبدیل شد، یعنی ما ناچاریم با غرب بسازیم. به همین دلیل است که از این دوره مائوئیسم که  هنوز در تقابل با غرب به سر می‌برد، به جای مارکسیت لنینیسم استالینیستی، مارکسیست مائوئیستی سرمشق جنبش‌های چپ که علیه آمریکا مبارزه می‌کردند قرار می‌گیرد. به هر حال این سیاست‌ها در مسائل داخلی و بین‌المللی  بسیار تاثیرگذار بود و خروشچف بسیاری از سیاست‌های دوره استالین را تعدیل یا حذف می‌کند.

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی