هیق

هیق نام روستای پدری ماست. اگرچه سالهاست که دیگر در آن روستا زندگی نمی‌کنیم، اما «هیق» برای ما نماد ریشه‌ها و اصالت‌هاست. این «ریشه‌ها» و «اصالت‌ها» دقیقا آن چیزی است که در این صفحه عالم مجاز در پی آنیم...

هیق

هیق نام روستای پدری ماست. اگرچه سالهاست که دیگر در آن روستا زندگی نمی‌کنیم، اما «هیق» برای ما نماد ریشه‌ها و اصالت‌هاست. این «ریشه‌ها» و «اصالت‌ها» دقیقا آن چیزی است که در این صفحه عالم مجاز در پی آنیم...

فلسفه فقه از اصول فقه جدا نیست

دوشنبه, ۴ فروردين ۱۳۹۳، ۰۷:۲۷ ب.ظ

متن مصاحبه ام با حجت‌الاسلام والمسلمین ابوالقاسم علیدوست، از اساتید برجسته فقه و اصول حوزه علمیه قم که مربوط به دوران خبرنگاری ام است. خودم از این مصاحبه چیزهای جدیدی یاد گرفتم.

...

حجت‌الاسلام والمسلمین ابوالقاسم علیدوست، از اساتید برجسته فقه و اصول حوزه علمیه قم و نویسنده کتاب سال "فقه و مصلحت" در گفت‌وگو با خبرنگار فرهنگیخبرگزاری تسنیم از منظومه فکری حاکم برنوشته‌هایش و نیز ضرورت بازپژوهی منابع فقهی برای دستیابی به فقهی پویا سخن گفته است.

در زیر متن کامل این مصاحبه را می‌خوانید:

* تسنیم: درحال حاضر روی چه موضوعی در حال پژوهش هستید؟ در سال 91 اثری در قالب کتاب از حضرتعالی به چاپ نرسید؟

آخرین اثری که در قالب کتاب از من منتشر شد کتاب فقه و مصلحت بود که در سال 1388 منتشر شد، این کتاب در زمستان همان سال کتاب فصل جمهوری اسلامی شد، و در سال 1389 نیز به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی و نیز کتاب سال حوزه علمیه شناخته شد. از آن به بعد مقالات علمی و پژوهشی‌ای در سال های 90 و 91 مقالاتی منتشر شده است، اما کتابی را برای چاپ آماده نکرده‌ام. اما در سال 91 توانم را برای تحقیق و نگارش دو اثر با نام‌های حقوق عمومی قراردادها، ومتدولوژی اجتهاد صرف کردم که هم اکنون نیز با این دو موضوع مشغول هستم.

ابوالقاسم علیدوست

* تسنیم: با توجه به اینکه حضرتعالی پیشتر نیز کتاب‌هایی را با نام‌های فقه و عقل، فقه و عرف و نهایتا کتاب فقه و مصلحت را منتشر کرده‌اید، لطفا توضیح دهید که هدفتان از این سری کتاب ها چیست و سعی داشته اید کدام جنبه از فقه را مورد بررسی قرار دهید؟

معتقدیم فقه اگر بخواهد در جامعه حضور داشته باشد باید توان لازم برای پاسخگویی به مسائل نوینی که هر روز ایجاد می‌شود را داشته باشد، حال در این پاسخگویی نیز باید سعی داشت تا از انضباط فقهی خارج نشویم. یعنی نباید مسائلی را سر و هم کرد و به نام فقه ارائه داد. پس ما از سویی لازم است که فقهی پاسخگو داشته باشیم، و از سویی نیز نباید از انضباط فقهی خارج شویم، برای این منظور تنهاترین راه کاوش دقیق و فنی راجع به منابع فقهی است. برای همین، اولین اثر من "فقه و عقل" است ، یعنی به سراغ عقل رفته‌ام، و این موضوع را بررسی کرده‌ام که چگونه ما می‌توانیم ضمن بهره برداری از عقل از انضباط فقهی خارج نشویم، دلیل این امر هم این است که عقل یکی از منابع اجتهاد است. کتاب دوم من "فقه و عرف" است ، یعنی شیوه و بنای عقلا یا تاسیسات خردمندان، در این کتاب نیز سعی شده تا مشخص شود که تا چه میزان می‌توان از انضباط فقهی خارج نشد و در کنار آن از تاسیسات خردمندان که از آن به عرف یاد می‌شود، بهره برداری کرد. در واقع واکاوی عرف و نقش آن در فقه است که آیا درست است یا نه، و تا چه میزان امکان به کارگیری آن برای فقیه فراهم است. سومین کتاب از همین گروه کتاب‌ها اثر "فقه و مصلحت" است، در این کتاب در پی آنیم که آیا ما می‌توانیم از مصلحت در فقه استفاده کنیم، آیا این کار ما را از انضباط فقهی امامیه خارج نمی‌کند؟  آیا در ورطه هولناک مصالح مرسله نمی‌افتیم؟ این اثر ابتدا مصلحت را مفهوم شناسی کرده، کارایی‌های مصلحت را از نظر اصول و متون فقهی وارسی کرده، نهاد تشخیص مصلحت را مورد بررسی قرار داده آسیب شناسی می‌کند.


در اثری هم که اکنون در حال کار بر روی آن هستم، ادله عامی را که در معاملات و قراردادها مورد استفاده قرار می‌گیرد را بررسی کرده‌ام که هنوز در حال تحقیق است. در کتاب "متدولوژی اجتهاد" هم همین روال ادامه پیدا کرده و به شناخت روش‌های شناخته شده و ناشناخته اما موجود در اجتهاد و آسیب شناسی آنها پرداخته شده است. نقاط قوت و ضعف مورد بازبینی قرار گرفته تا در نهایت به ایجاد یک روش منضبط از یک سو و پاسخگو از سوی دیگر دست یابیم. بنابراین یک سیر کلی در تمام این آثار من وجود دارد، که مانند بند تسبیح هرکدام از این جزءها را در یک کل فراهم می‌آورد و آن واکاوی توانایی‌ها و انرژی‌های نهفته در منابع فقه است.

* تسنیم: یعنی در واقع حضرتعالی سعی دارد یک دوره بازشناسی فقه شیعی را انجام دهید؟

بازشناسی منابع و نیز کشف ظرفیت‌های مغفول منابع موجود، این عبارت برای بیان هدف این آثار رساتر می‌تواند باشد.

* تسنیم: کتاب متدولوژی اجتهاد شما آیا یک کتاب اصولی است؟ در واقع منظورم از این سوال این است که رابطه این سعی شما برای بازبینی منابع فقهی چه ارتباطی با علم اصول دارد و این سعی‌ها تا چه میزان در حوزه علم اصول قرار می‌گیرد؟

از نظر اصطلاح شناخت شده علوم این مباحث مربوط به فلسفه فقه است، البته کتاب حقوق قراردادها بیشتر مربوط  به درون فقه است. ولی در مجموع اگر نگاه کنیم این مسائل در داخل مباحث فلسفه فقه قرار می‌گیرد. منتها من معتقدم فلسفه فقه ما جدای از اصول فقه نیست. اما نه اصول فقه موجود بلکه اصول فقهی که تمام حلقات مفقود را شامل شود. داخل پرانتز بگویم که به نظر من اصول فقه موجود یک دفتر از سه دفتری است که باید می‌بود، بنابراین ما از یک سو نیز به توسعه مسائل علم اصول معتقدیم که بر این اساس این مباحث وارد در علم اصول می‌شود وگرنه در اصول فقه موجود و متون اصولی حاضر از این نوع مباحث شما کمتر شاهد هستید.

* تسنیم: فرمودید اصول موجود یک دفتر از سه دفتر اصولی است، آن دو دفتر چه مباحثی را شامل می شود؟
یک دفتر همین مباحث مربوط به فلسفه فقه است که برخی از منابع فقه، کلیات فقه و بسیاری از مباحثی که در اصول موجود از آنها کمتر بحث می شود، است. مانند تبعیت احکام یا عدم تبعیت احکام از مسائل نفس الامری، یا مرجعیت و عدم مرجعیت عرف برای فقیه، یا جواز مصداق شناسی توسط فقیه و... دفتر سوم نیز که البته نیاز به توضیح بیشتری دارد را این طور می‌توان خلاصه کرد، که به نظر من اصول موجود وظائف فهمنده نص را بیان می‌کند، در حالی که ما نیاز داریم که وظایف شارع و مبینان شریعت را نیز دریابیم. مثلا خداوند تبارک‌وتعالی در بیان احکام چه میزان از هنجارهای آن دوره استفاده کرده است، یا امام صادق و باقر (علیهما السلام) که من به ایشان مبینان شریعت می‌گویم، چه میزان متاثر از مولفه‌های حاکم بر زمان خود بوده‌اند و ما چه قدر می‌توانیم نصوص را مقید به زمان و مکان صدور آن کنیم. آیا شارع و مبینان شریعت تعهدی در بیان شریعت داشته‌اند یا نه؟ از چه هنجارهایی استفاده می‌کردند؟ با توجه به این که ما شریعت را جامع، جهانی و جاودان می‌دانیم، آیا این بیان شریعت مولفه‌های خاصی دارد یا نه؟

* تسنیم: استاد، این دفتر سوم رابطه اش با مباحث الفاظ در علم اصول چیست؟ در آنجا هم مسائلی مانند رجوع به اهل لغت یا اهل عرف، و یا تقدم برخی موارد بر برخی دیگر در فهم نصوص را داریم.

تمام این مسائل مربوط به فهمنده است. یعنی ما می‌گوییم ای مجتهد بر اهل لغت مراجعه کن، بین خاص و عام خاص را مقدم دار، یا امر ظهور در وجوب و نهی ظهور در حرمت دارد، اینها وظایف فهمنده را بیان می‌کنند، البته نمی‌خواهم بگویم که اینها وظیفه مبینان نیست اما این نوع مباحث گم است و به قول دولتیان ردیف ندارد.

* تسنیم: در مورد مباحث اصول گاهی برخی از افراد چنین می‌گویند که اصول فقه ما بیش از اندازه فربه شده است، آیا این سخن در مقابل فرمایش بالای شما قرار می‌گیرد که گفتید اصول فقه موجود یک دفتر از سه دفتر لازم برای این علم است؟

مقصود از این جمله که مباحث موجود علم اصول چاق شده است، این است که بر روی یک مسئله بیش از اندازه توقف انجام یافته، ولی از دیدگاه تعداد مباحث و قابلیت‌های ارائه مباحث جدید این طور نیست، و اگر منظور فردی از این جهت باشد دچار اشتباه شده است.
البته باید بگویم که اصول فقه موجود خدمات بسیاری داشته است و این مباحث دلیل بر کم ارزش بودن آن نیست،‌ اما این که به برخی مباحث یا اصلا پرداخته نشده و یا کمتر پرداخته شده است غیر قابل انکار است.

*تسنیم: نقش علوم روز و وارداتی در نوع مراوده یک مجتهد با علم فقه و اصول چه تاثیری می‌تواند داشته باشد، به عبارت دیگر برخی از مباحث هرمنوتیک یا متدولوژی در خود علم اصول ما نیز مطرح بوده است، حال با ورود قرائت جدید از این مباحث شیوه کار یک مجتهد چقدر تغییر می یابد؟

اینجا سنجه کمی نمی‌توان داد، مثلا نمی‌توان گفت که این میزان تاثیرگذار بوده است. به ویژه آن که این تاثیرگذاری به شدت تابع نوع گفتمان خاص یک مجتهد است، ممکن است در گفتمان یک مجتهد تاثیر زیادی را بگذارد، اما در گفتمان مجتهدی دیگر چنین نباشد، آن چه که در این مصاحبه امکان گفتن دارد این است که در این موضوع نباید افراط و تفرط کرد، مثلا نمی‌شود گفت که چون یک مجتهد از مباحث جدید استفاده کرده است پس اجتهاد او قابل قبول است و یا بالعکس چون هیچ بهره‌برداری‌ای از این علوم جدید نداشته پس غیرقابل قبول است. باید بین این دو گزینه اعتدال را انتخاب کرد.

* تسنیم: برای سال 92 چه کتاب هایی را در برنامه نشر دارید؟

به احتمال قوی ان شاالله کتاب "حقوق عمومی قراردادها" منتشر خواهد شد، اما آماده شدن کتاب "متدولوژی اجتهاد" شاید تا چهار پنج سال دیگر هم طول بکشد.

موافقین ۰ مخالفین ۰ ۹۳/۰۱/۰۴
مسعود صدرمحمدی

فقه

تمدن اسلامی

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی